Geluk en zingeving

Soorten emoties

2021-02-12T14:21:00+00:00

In het kort: We kunnen veel verschillende soorten emoties ervaren. Het is nuttig om die emoties goed te kunnen benoemen en te herkennen want daardoor kunnen we elkaar beter aanvoelen en ons gedrag op elkaar afstemmen. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat emoties ingedeeld kunnen worden op twee assen. De eerste as heeft te maken met hoe fijn de emotie voelt: van heel onplezierig naar heel plezierig. De tweede as heeft te maken met activatie: van heel de-activerend (bijvoorbeeld een slaperig gevoel) naar activerend (bijvoorbeeld angst of wilde blijdschap).

We weten dat emoties bedoeld zijn ons leven de juiste richting op te sturen. Een emotie is een reactie op een bepaalde (fictieve) situatie en bedoeld om je te stimuleren om negatieve situaties te vermijden en positieve situaties juist op te zoeken. Emoties geven dus aan wat onze hersenen vinden van een bepaalde situatie en zijn een afspiegeling van onze behoeften en herinneringen. Als we het hebben over emoties is het handig als ze een specifieke naam hebben, en als we dan met elkaar ook begrijpen wat we er mee bedoelen. Extra interessant is het om te kijken of bepaalde emoties bij de ene mens meer of minder aanwezig is, of bijvoorbeeld per cultuur verschilt. Daarom is er al heel lang onderzoek gedaan naar de verschillende typen emoties en hoe we die ervaren, zien en tot elkaar relateren.

Wat al snel duidelijk is, is dat emoties soms op elkaar lijken maar kunnen variëren in intensiteit. Zo kun je bijvoorbeeld 'boos' zijn of 'woedend', waarbij woedend de meer intense variant is van boos. Op dezelfde manier heb je 'blij' en 'uitgelaten' waarbij uitgelaten de meer intense variant is van blij. Of bijvoorbeeld 'afkeer' en 'haat' waarbij haat de meer intense variant is van afkeer. Het is fijn om die nuances met elkaar te zien en te begrijpen. Daardoor kunnen we onszelf en anderen immers beter aanvoelen en daar ons gedrag op afstemmen. De mate waarin we in staat zijn om emoties te herkennen, te beheersen en te gebruiken als leidraad voor gedachten en gedrag, noemen we ook wel 'emotionele intelligentie' oftewel EQ.

Een belangrijk aspect bij herkenning van emoties is de gezichtsuitdrukking. Daaraan zie je -behalve als iemand dit actief verbergt- goed hoe iemand zich voelt. Onderzoeker Paul Ekman heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar gezichtsuitdrukkingen bij de mens. Hij concludeerde dat er wereldwijd dezelfde herkenbare gezichtsuitdrukkingen bestaan voor zes basisemoties.

Vreugde
Verdriet
Woede
Angst
Verbazing
Walging

Die gezichtsuitdrukkingen zijn al bij de geboorte aanwezig en niet slechts het gevolg van aangeleerd gedrag. Dat blijkt wel, want ook kleine baby's vertonen deze gezichtsuitdrukkingen en zelfs kinderen die doof en blind geboren worden, gebruiken deze gezichtsuitdrukkingen zonder ze ooit gezien te hebben.

Emoties zijn echter veel rijker dan deze zes basisemoties, en er zijn wel lijsten met 150 verschillende emoties te vinden. De vraag is welke benamingen daarin overlap hebben en en hoe verschillend de ene emotie is van de andere. Daarin werd door onderzoekers Cowen en Keltner recentelijk ontdekt dat emoties vaak geen opzichzelfstaande eilandjes zijn, maar aan elkaar gerelateerd zijn en gradueel verlopen van de ene emotie naar de andere. Door clustering kwamen ze uiteindelijk tot 27 typen emoties.

Het onderzoek van Cowen en Keltner suggereert dat emoties op een groot aantal dimensies ingedeeld kunnen worden, maar de meeste wetenschappers blijven bij een model met twee dimensies. Bijvoorbeeld Russell, Weiss, Mendelsohn, Lang en Feldman Barret nemen aan dat emoties kunnen worden ingedeeld door middel van twee dimensies of assen. Je kunt dit voorstellen als een vierkant waar je de emoties in kunt plaatsen op basis van een boven/onder positie en een links/rechts positie. De eerste as loopt van links naar rechts en heeft te maken met hoe plezierig een emotie voelt. De emoties links zijn heel onplezierig -dus negatief- en de emoties rechts zijn juist heel plezierig -dus positief- te noemen. Belangrijk is overigens dat alle emoties nuttig zijn, dus ook de 'negatieve' emoties zijn bruikbare informatie om ons leven te sturen! De tweede as loopt van onder naar boven en heeft te maken met of de emotie ons activeert of juist 'deactiveert', dus tot rust brengt. Op die manier kun je onderstaande afbeelding vormgeven.

Het is prettig dat we onze emoties op een bepaalde manier kunnen omschrijven en snappen hoe ze zich tot elkaar verhouden. Maar de grote vraag is vervolgens natuurlijk wat we vervolgens met onze emoties doen. Daarbij is het vooral belangrijk dat we beseffen dat er een heel aantal verschillende emoties zijn, en dat we al die emoties in ons voordeel kunnen gebruiken als we er goed naar luisteren. Daarvoor moeten we onze eigen emoties toestaan, ze tot op zekere hoogte kunnen omschrijven, er het liefst met anderen over kunnen praten en in ieder geval op basis van je emoties actie kunnen ondernemen. Daarbij zijn overigens niet alle emoties terecht: soms kunnen ze overdreven zijn of gebaseerd op verkeerde behoeften of een verwrongen wereldbeeld. Het is dus belangrijk om te snappen hoe je emoties kunt bekijken en hoe je onterechte emoties aan kunt pakken.

Als je meer wilt lezen over hoe je om moet gaan met je emoties lees je het volgende artikel!

Hoe je emoties kunt analyseren en er op de juiste manier mee om kunt gaan

Stoppen met malen en piekeren

2020-01-31T10:01:00+00:00

Ik ben een denker. Altijd al geweest. Bij alles wat ik zie heb ik wel een gedachte. Als ik een kathedraal zie, vraag ik me af hoe ze vroeger zo'n kollosaal bouwwerk konden bedenken en met elkaar konden bouwen. Bij een hybride auto denk ik na over hoe je de aandrijving van benzine en elektrisch combineert. En is het niet apart dat de maan bij de horizon altijd groter lijkt? Wat me vroeger nog het meest fascineerde was magnetisme. Dingen die elkaar zomaar aantrokken. Ik heb lang gedacht dat ik met magneten een apparaat kon maken dat eindeloos zou blijven draaien zonder dat het energie kostte.

Ik vind denken leuk. Maar soms helpt het me niet. Als iets tegenzit, dan blijft m'n hoofd er over malen. Ook als het iets is waar ik helemaal geen invloed op heb, merk ik dat het me erg bezig kan houden. En daar word ik vaak niet gelukkig van.

Dat betekent niet dat denken verkeerd is. Het helpt ons om vooruit te denken, verbanden te leggen en een stukje zelfreflectie te doen. Denken is dus prima. Maar te veel denken niet. En zeker niet als dat piekeren wordt waar je niks mee oplost. Dan kun je steeds verder in jezelf verzinken en omlaag worden gezogen in steeds negatievere gedachten. Maar hoe kom je van dat piekeren af?

Waarom we piekeren

Het klinkt misschien gek, maar we piekeren omdat ons hoofd ons graag een goed en fijn leven wil geven. Onze hersenen willen alle problemen die het ziet graag voor ons begrijpen, oplossen en voor de toekomst voorkomen. Dat betekent dat je kunt malen over van alles: iets wat je nog moet doen, iets waar je tegen op ziet, iets wat je niet begrijpt. Je hersenen vinden dat zelfs zo belangrijk dat ze de lijst met dingen die opgelost moeten worden altijd goed opslaan voor later. Ik noem dit de 'open eindjes': de dingen waarvan je hersenen vinden dat je er nog over na moet denken. In het model zie je bovenin dat er vanuit je gedachten open eindjes kunnen ontstaan die dan later weer in je gedachten terugkomen.

Open eindjes kunnen positief zijn (je bent helemaal enthousiast over je komende vakantie) en dan is het natuurlijk juist fijn om daar over na te denken. Maar voor negatieve open eindjes kan het vaak gebeuren dat we er te veel aandacht aan besteden. Bijvoorbeeld als je je voor elk familiebezoek zorgen maakt over of de familie je huis wel netjes genoeg vindt. Nogmaals: onze hersenen bedoelen het goed. Ze willen ons helpen. En dat is lief. Maar lang niet altijd zinvol. Als een situatie bijvoorbeeld toch niet is op te lossen, het doel onbereikbaar is of als de situatie helemaal niet belangrijk genoeg is om continu over te piekeren. Dat laatste gebeurt maar al te vaak: we denken dat het nuttig is om ergens diep over na te denken, maar daardoor missen we al het mooie dat er om ons heen gebeurt. Daardoor blijven we rondzwemmen in gedachten die gaan over vervelende situaties en problemen en missen we de dingen die ons op kunnen beuren. Daarom kan het enorm zinvol zijn om in ons hoofd wat minder bezig te zijn met dingen die onveranderbaar, onbereikbaar of onbelangrijk zijn.

Hoe je er vanaf komt

Eigenlijk is de strategie om minder te piekeren oppervlakkig gezien niet al te ingewikkeld. Ten eerste: besteed op de juiste momenten tijd aan de juiste open eindjes. Ten tweede: los dan zo veel mogelijk open eindjes op. En ten derde: zorg dat er geen nieuwe open eindjes bijkomen. De grote vraag is natuurlijk hoe we dat voor elkaar kunnen krijgen.

Open eindjes toestaan

Om onze bestaande open eindjes op te lossen, moeten we ze durven toestaan. Want zolang je ze wegdrukt, blijven ze in je open-eindjes-voorraad zitten en kom je er nooit vanaf. Daarbij geeft een grote open-eindjes-voorraad juist veel onrust en daar schiet je dus niks mee op. Open eindjes hebben zijn vaak emotioneel en we zagen al dat het niet verstandig is om emoties weg te duwen. En wat fijn is: gek genoeg worden dingen soms minder eng juist door ze in je gedachten toe te laten. Het is dan alsof je iets engs tóch doet, en waarvan je dan achteraf zegt: "dat viel eigenlijk best mee, dat ik daar nou zo bang voor was!". Dat betekent overigens niet dat je dus continu met je open eindjes bezig moet.

De juiste tijd vinden

Als je de hele dag open eindjes toelaat of ze zelfs actief oproept, is het goed mogelijk dat je hersenen oververhit raken en de negatieve emoties je te pakken krijgen. Het is dus een kunst om je open eindjes wel serieus te nemen maar tegelijk de piekermomenten wat te kanaliseren zodat ze niet al je tijd en enerige verbruiken. Je zou bijvoorbeeld een 'piekeruurtje' kunnen plannen (bijvoorbeeld "elke woensdag tussen 8 en 9") waarin je over je zorgen nadenkt, of beter nog: er over schrijft of er met anderen over praat. Het feit dat je er een specifieke tijd voor vrijruimt betekent dat je de problemen wél serieus neemt, maar omdat je de tijd beperkt tot één uur zorg je dat het niet meer je hele leven beheerst. Dit kan soms helpen om je piekertijd te beperken.

Ook is het goed om te beseffen dat je hersenen open eindjes vooral weer ophalen op het moment dat ze iets herkennen wat met het open eindje te maken heeft. Als je dus bepaalde open eindjes op bepaalde momenten niet op wilt roepen, zorg dan dat je zo veel mogelijk uit de buurt blijft van dingen die aan dat open eindje doen denken. Een veel voorkomend voorbeeld daarbij is de scheiding tussen werk en privé. Je kunt je voorstellen dat je de zorgen van je werk weg wil houden uit de privésfeer. Immers: je wilt in je vrije tijd juist opladen en even kunnen ontspannen. Om dit te bereiken moet je zorgen dat je voor je hersenen een grote afstand creëert tussen werk en privé. Een praktische tip is om tijdens je vrije tijd andere kleren en een ander luchtje te dragen dan op je werk. En om na je werk een bepaald 'ritueel' uit te voeren waarmee je je werk afsluit. Bijvoorbeeld door je om te kleden, je werktelefoon uit te zetten, een muziekje op te zetten en een sap verse sinaasappelsap te persen. Zie deze video (met Nederlandse ondertiteling) voor meer uitgebreide tips om je werkgedachten uit te zetten tijdens je vrije tijd. Als jij dus wilt dat bepaalde open eindjes niet terug komen op momenten dat je daar niet op zit te wachten, neem dan bewust afstand van dingen die met die open eindjes te maken hebben.

Soms kan het zijn dat je even helemáál niet na wilt denken over allerlei dingen. Niet over je open eindjes, maar ook niet over allerlei andere dingen die je ziet. Dat laatste is vaak mijn probleem: bij alles wat ik zie heb ik wel een gedachte. Om dat even opzij te zetten is het heerlijk om te sporten, fysiek bezig te zijn of in de natuur te lopen. Daar word je hoofd letterlijk leeg van. Een andere methode kan bijvoorbeeld mindfulness zijn; waarbij je zonder te oordelen focust op de dingen in het hier en nu. Wat voor mij bijvoorbeeld werkt is dat ik naar dingen kijk en m'n aandacht helemaal richt op de mooie details ervan: de lijnen, kleuren, textuur of geur. Dat voorkomt dat ik ga denken over het "waarom", "hoe" enzovoorts.

Emoties verwerken

Op de momenten dat je een open eindje toelaat, levert dat vaak emoties op. Probeer daarmee om te gaan zoals met elke andere emotie. Bepaal of de emotie (en het open eindje) terecht is, en onderneem vervolgens actie. Als de emotie terecht is: doe wat de emotie van je vraagt. Als de emotie onterecht is: vind uit welke gedachtenpatronen onder de emotie liggen, en probeer die te corrigeren.

Voorkom nieuwe open eindjes

Het is fijn als we bestaande open eindjes op de juiste tijd toe kunnen laten en kunnen verwerken. Maar we willen uiteraard ook dat er niet op dezelfde snelheid weer nieuwe open eindjes bijkomen. Bij mijzelf ontstonden er vaak open eindjes op m'n werk als ik een project niet op tijd af ging krijgen. Ik wilde dan geen slecht nieuws brengen en hoopte dat alles met wat geluk en 'extra hard werken' toch nog goed zou komen. Vaak kwam het project alsnog niet op tijd af zodat ik vlak voor de deadline een nog veel vervelender bericht moest brengen, en in de tussentijd had ik enorm last van open eindjes en stress. Die open eindjes waren niet nodig geweest als ik had gedurfd om eerder met slecht nieuws te komen. Ik wilde graag degene zijn waar alles goed verliep, maar ik zat daardoor mezelf (en klanten) juist in de weg.

Het fijne van bovenstaande technieken is dat ze niet alleen bestaande open eindjes oplossen, maar ook nieuwe open eindjes voorkomen. Als je immers openstaat voor je emoties en die op de juiste manier verwerkt, dan heeft je hoofd ook minder behoefte om allerhande zaken als open eindje te bewaren voor later. Voor mij betekende het bijvoorbeeld dat ik eerlijk heb geluisterd naar m'n stress-emotie, heb gekeken waar die vandaan kwam, en m'n (onterechte) behoefte aan oppervlakkige waardering kleiner heb gemaakt. Daardoor communiceer ik nu sneller en maak me minder zorgen om wat anderen van me vinden. Dat scheelt een hoop open eindjes in m'n hoofd.

Toch is het mooi

Het feit dat je bepaalde open eindjes kunt voorkomen, betekent niet dat er helemaal geen open eindjes zulen ontstaan. Maar dat is niet per sé erg. Het is logisch dat je niet altijd alle emotie direct kunt verwerken. Dan is het open-eindjes mechanisme juist heel gezond: het geeft aan dat je dingen belangrijk vindt, dat je die op wilt lossen, en dat is bij veel dingen helemaal terecht! Streef dus ook hier niet naar perfectie. Open eindjes zijn een normaal mechanisme. Verdriet en pijn horen erbij. Verwerken kost tijd. Perfect gelukkig zul je niet worden. En dat is helemaal niet erg.

Lees hier meer over de onmogelijkheid van perfect geluk

Een nieuwe jaar, een nieuwe baan

2020-01-06T18:26:00+00:00

Er ligt weer een jaar achter ons, en een nieuw jaar voor ons. Wellicht veel om terug te kijken en wellicht net zo veel om vooruit te kijken. Ik wens iedereen het komende jaar veel vrede, verbinding, geluk en zingeving!

Wellicht is een eerste mooie stap daarbij om eens stil te staan bij je huidige werk. Is dit werk waar je elke ochtend met energie naar toe gaat en waar je met voldoening weer naar huis gaat? Waar je kunt rekenen op fijne collega's en met trots aan anderen vertelt hoe jij bijdraagt aan een betere wereld? Nee? Dan moeten we praten en vertel ik je graag meer over Ikigai.

Een baan is niet zo maar wat: elke werkdag gaan er 8 belangrijke uren aan op. Uren die je nooit meer terug krijgt, en die je beter dus maar niet verspilt. Daarbij is je werk ook niet alleen maar werk. Want als jij van je baan geen energie krijgt, dan wordt het er thuis ook niet gezelliger op. En als jij eigenlijk geen idee hebt wat je baan toevoegt aan deze wereld, is de kans groter dat jij je eigenwaarde gaat halen uit lege zaken zoals status of spullen. Daar word jij uiteindelijk niet gelukkig van, en de mensen om je heen ook niet.

Ikigai

Maar hoe weet je nou wat voor werk dan wél bij je past? Laat me je voorstellen aan het Japanse principe van 'Ikigai'. Ikigai betekent letterlijk 'een reden voor je bestaan' en bevat 4 elementen die samen bepalen of een bepaalde baan geschikt voor je is. Als die elementen samenkomen, heb je een passie gevonden waarvoor je met energie je bed uit komt en die je voldoening, verbinding en geluk geeft. De 4 elementen zijn

Doen waar je goed in bent
Doen waar je van houdt
Doen waar je voor betaald kunt worden
Doen wat de wereld nodig heeft

Dat die elementen allemaal nodig zijn, blijkt het beste door er eentje weg te denken.

1. Zinloos werk

Stel je hebt werk waar je goed in bent, wat je leuk vindt en waar je goed voor betaald krijgt. Maar wat niets toevoegt aan de wereld. Dan heb je het tijdens je werk waarschijnlijk goed naar je zin, maar aan het einde van de dag voelt wat je gedaan hebt volkomen nutteloos. Dat is niet zomaar een probleempje. Dit is de grootste gemiste kans die er bestaat. Wereldwijd is slechts 13% (!) van de mensen 'geëngageerd' bij zijn of haar werk. In Nederlands is dat zelfs maar 9%. De rest is 'niet-geëngageerd' of zelfs ronduit ongelukkig met het werk. En die mensen worden niet alleen langzaam afgestompt of ongelukkig, ze verergeren over het algemeen de grote problemen op deze aarde, terwijl ze júist hadden kunnen helpen om deze op te lossen. Vind dus een zinvolle baan, maak je kinderen trots en draag bij aan een mooiere wereld!

2. Vervelend werk

Stel je doet wél zinvol werk. En het betaalt ook goed, en je bent er goed in. Maar je houdt er niet van. Dan gaat je baan je waarschijnlijk veel energie kosten. De eindresultaten zijn nuttig, dat wel, maar de weg ernaartoe voelt als een marteling. Wees dus lief voor jezelf en laat de gedachte los dat je 'de bestbetaalde baan' of 'het meest nuttige werk' moet doen. Lever daar liever iets op in, en vindt werk waar je ook écht van houdt: door die energie kun je uiteindelijk meer doen en een fijner leven leiden waar je ook buiten je werk energie hebt voor mooie dingen.

3. Moeilijk werk

De derde variant dan. Zinvol werk wat goed betaalt en waar je van houdt. Maar waar je totaal niet goed in bent. Dat geeft een gevoel van onrust: "ik maak geen gebruik van m'n potentie" of "als er iemand voorbij komt die beter is dan ik dan kan ik m'n biezen wel pakken". Dat is vervelend, en het zou goed kunnen dat er nog veel meer in je zit dan er nu uitkomt! Overigens zijn er ook mensen (vooral hoogopgeleide) die wel goed zijn in hun werk maar denken dat ze dat niet zijn. We noemen dat het 'imposter syndroom'. Je hebt dan (onterecht!) de gedachte dat je er niks van kunt en dat je wel snel door de mand zult vallen. Onderzoek dus eerst of je daar wellicht last van hebt voordat je investeert in dure cursussen of wisselt van baan :-)

4. Slechtbetaald werk

De laatste variant is relatief het minst erg, maar is soms mentaal erg moeilijk. Dat is als je zinvol werk doet, waar je ook nog eens goed in bent en wat je leuk vindt. Een geweldige combinatie. Maar het betaalt niet. Dat is uiteraard bijzonder ernstig als je daardoor de touwtjes niet aan elkaar kunt knopen, in de schulden komt of niet voor je geliefden kunt zorgen. Maar boven een bepaalde inkomensgrens doet inkomen er veel minder toe dan we vaak denken. Echt, een nog groter huis en nog grotere auto gaan je niks brengen. Je bent er ook zó weer aan gewend door een effect dat we 'hedonistische adapatie' noemen. Vind dus vooral wel een baan die 'goed genoeg' betaalt (en waar mensen je waarderen!) maar focus je vervolgens niet op méér en méér, zeker niet als je daardoor uiteindelijk inlevert op je werkgeluk. Een eerste tip daarbij is om te stoppen met jezelf te vergelijken: hoeveel anderen verdienen doet er daadwerkelijk niet toe. Daarbij helpt het ook helemaal niet om allerlei dingen te willen. Immers: hoe meer we willen, hoe meer we lijden. Laat je salaris dus los en geniet van de zaken die er daadwerkelijk toe doen, niet in het minst jouw leuke, zinvolle werk waar je helemaal tot je recht komt.

De wereld ligt aan je voeten!

Ik hoop van harte dat je op dit moment al een baan hebt waar je volledige Ikigai bereikt hebt! Dus een baan waar je helemaal vol van bent: een baan die zinvol is, waar je leuk werk doet op jouw niveau en die goed genoeg betaalt. Maar als jij niet bijna elke dag met fijne energie van en naar je werk gaat, kijk dan eens waar dat aan ligt. Bij veel mensen ontbreekt het voornamelijk aan zin in hun werk. Ga eens na wat de grote uitdagingen zijn van de wereld of van jouw vakgebied, en bedenk hoe jij daar aan bij kunt dragen.

Het is je gegund!

In het kader van zingeving denk ik overigens dat de grootschalige verwoesting van het klimaat op dit moment één van onze grootste problemen is. Als ik wil dat mijn kinderen in een mooie wereld opgroeien, moet ik daar van mezelf alles aan doen wat ik kan. Ik kan het dus niet laten om dat ook hier te noemen. Wellicht kun jij er in je werk wel heel concreet iets mee om de verwoesting van het klimaat tegen te gaan. Namens mij dan een hartelijke dank! Maar kun je in je werk niet direct iets bijdragen aan het klimaat, doe het dan in ieder geval privé: stap over op een groene bank, isoleer je huis, eet minder vlees en roep anderen op hetzelfde te doen. Een mooi en hoopvol boek om er meer over te lezen is 'Hoe gaan we dat uitleggen' van Jelmer Mommers.

Omgaan met onze behoeften

2019-12-06T10:26:00+00:00

Onze behoeften bepalen voor een groot deel hoe we ons gedragen. Het zijn de drijfveren die onze emoties en ons gedrag sturen.

Behoeften zijn voor iedereen anders. En zelfs als we behaalde behoeften delen, dan nog steeds zijn er vaak verschillen in bijvoorbeeld intensiteit of de manieren waarop we onze behoeften willen bevredigen. Voor het thema geluk is het het belangrijkst om te beseffen dat onze behoeften, wat ze ook zijn, invloed hebben op hoe gelukkig we zijn. In dit artikel wil ik ingaan op onze behoeften, welke typen nuttig zijn en welke niet, en hoe je daarmee om kunt gaan.

Zoals we zagen zijn emoties bedoeld om ons leven 'in de juiste richting' te sturen. Dat betekent: zolang onze hersenen het idee hebben dat onze behoeften bevredigd (gaan) worden, ervaren we positieve emoties. Maar als we het idee hebben dat onze behoeften niet bevredigd worden, dan krijgen we juist negatieve emoties. Dat betekent dat ons geluk deels afhangt van de mate waarin we denken dat onze behoeften bevredigd worden. In het model zie je bij de pijl hoe onze behoeften voor een groote deel de basis zijn van onze gedachtenpatronen en emoties en dus van ons geluk.

Het is goed om te beseffen dat hoe meer behoeften je hebt, hoe groter de kans dat er ook wel eens eentje niet bevredigd wordt. En dat zorgt er dan weer voor dat je hersenen je proberen bij te sturen met negatieve emoties. Het gevolg van die onbevredigde behoeften is onrust en in het ergste geval ongeluk. Uiteraard zijn er ook fijne emoties als een behoefte wel vervuld wordt. Maar positieve emoties duren veelal maar kort, terwijl de negatieve emoties vaak dieper en langer zijn. Onze hersenen zijn er op ingericht om risico's te vermijden en zullen dus reageren met negatieve emotie als er het risico is dat één van de behoeften niet vervuld gaat worden. Méér behoefte leidt dus meestal tot méér lijden.

Hoe meer we willen, hoe meer we lijden.

Nu zou je zeggen: is het dan niet beter om maar zo min mogelijk behoeften te hebben? Daar valt zeker wat voor te zeggen, maar veel behoeften zijn er niet voor niets. Een behoefte als honger en dorst kan heel vervelend zijn, maar is wel degelijk nuttig: je overleeft het waarschijnlijk niet als je lichaam niet op tijd aangeeft dat je vocht nodig hebt of juist vol zit. Deze behoeften zijn dus nuttig en zinvol. Aan de andere heb je behoeften zoals 'obsessieve koopverslaving' of 'roken' waar dat niet het geval is: je lichaam geeft aan dat je iets moet kopen of een sigaret moet roken, maar eigenlijk helpt dat je in beide gevallen niks verder. Van die onnuttige behoeften wil je liever juist af, zodat je er ook de onrust en negatieve emoties niet van hebt.

Onze behoeften

Ik wil eerst kort ingaan op welke soorten behoeften er allemaal zijn, om vervolgens iets te zeggen over het nut van de verschillende soorten. Als het gaat om onze behoeften, zijn er uiteraard oneindig veel varianten. De één vindt dit belangrijk, de ander dat. Toch zijn onze behoeften vaak wel terug te brengen tot een aantal zogenaamde basisbehoeften. Daarbij zijn niet alle behoeften basisbehoeften, maar als we kijken naar de 'behoefte onder de behoefte' komen we uiteindelijk bij de basisbehoeften uit. Bijvoorbeeld de 'behoefte aan inkomen' is niet zozeer een behoefte in zichzelf, maar helpt inkomen ons om aan diepere behoeften te voldoen zoals gezondheid, onspanning en sociale status. Zo kom je onderaan de keten uit op een aantal behoeften die we dus de basisbehoeften noemen.

Gek genoeg zijn wetenschappers het er niet over eens hoe we die basisbehoeften precies in moeten delen. Dat komt voornamelijk omdat we basisbehoeften niet kunnen meten. En dus komt elke onderzoeker met z'n eigen lijstje. De bekendste is waarschijnlijk wel de 'piramide van Maslov', die bestaat uit 5 basisbehoeften die op elkaar zijn gestapeld als een piramide. Maslow nam het uitgangspunt dat je pas echt bezig gaat met de behoeften in een bepaalde laag als aan de behoeften in alle onderliggende lagen 'redelijk voldaan' was. Zo zouden mensen hun energie in het algemeen eerst richten op de onderste laag, en vervolgens omhoog werken tot ze op de bovenste laag arriveren. Overigens merkte Maslow op dat hij maar een handjevol mensen kende die zich op de bovenste laag bevonden. Latere onderzoekers wezen erop dat de volgordelijkheid van onder naar boven in de praktijk niet op die manier werkt. Maar desalniettmein zijn de lagen van de piramide wel een goede basis gebleken voor het beschrijven van onze basisbehoeften. De lagen van de piramide zijn als volgt (de bovenste laag boven):

Zelfontplooiing: doen wat goed, mooi en leuk is
Status, succes en zelfwaardering
Sociale acceptatie, liefde, vriendschap
Zekerheid, orde en gezondheid
Lichamelijke behoeften zoals eten, ademhalen en slaap

Het nut van onze behoeften

Nu we een algemene indeling hebben van onze behoeften, is de volgende vraag: zijn die behoeften nou ook allemaal even nuttig? Ik denk zelf namelijk van niet.

Uiteraard zijn heel veel behoeften wél zinvol. Zo heeft iedereen terecht behoefte aan lichamelijke zaken zoals eten, ademhalen en slapen. Ook zekerheid, orde en gezondheid zijn nuttig (ook al kun je hierin doorslaan). Hetzelfde geldt voor sociale acceptatie, liefde en vriendschap. We zijn van nature sociale wezens die met elkaar in verbinding willen staan. Bij de bovenste twee lagen van de piramide heb ik echter mijn vraagtekens. De laag met status, succes en zelfwaardering gaat vaak over 'beter/leuker/mooier zijn dan anderen', en ik denk dat we daar als samenleving niet beter van worden. In de bovenste laag is het risico om onszelf te verliezen in wat 'leuk' is, terwijl we meer voldoening kunnen halen uit wat mooi en goed is. Maar als die behoeften niet zo nuttig zijn, waarom zijn dan zo veel mensen bezig met korte pleziertjes, met status, met hun uiterlijk enzovoorts?

Zingeving of het gebrek daaraan

Volgens mij komt die drang naar makkelijk plezier doordat we een aantal andere dingen soms missen. Als het gaat om (de platte vormen van) status, succes en zelfwaardering, dan is die behoefte daaraan denk ik zo groot omdat de diepe verbinding met mensen en God minder vanzelfsprekend is geworden. Daardoor komen we meer 'op onszelf' te staan, en doen we van alles om onszelf er van te overtuigen dat we er echt wel toe doen. Wat betreft het extreem zoeken naar geluk, leukheid en positieve emoties, zijn er denk ik twee oorzaken. De eerste oorzaak is dat we minder zingeving ervaren. Daardoor snappen we niet meer waar ongeluk zinvol voor zou kunnen zijn en kunnen we dus ongeluk en problemen minder goed een plekje kunnen geven. Als je bijvoorbeeld niet gelooft dat God een hoger plan met dingen heeft of als je niet gelooft dat dingen überhaupt zinvol zijn dan lijken moeilijke dingen alleen maar nutteloos, en ben je minder geneigd om te accepteren dat ook moeilijke dingen er bij horen en een hoger doel kunnen dienen. En omdat de niet-leuke dingen minder acceptabel zijn, zoeken we dus extremer naar de leuke en positieve dingen. De tweede oorzaak van het meer zoeken naar leuke dingen is simpelweg dat die leuke dingen tegenwoordig heel eenvoudig beschikbaar zijn. Het is heel makkelijk om ons de hele dag te vermaken met spelletjes, filmpjes of ander vermaak. Sommige daarvan lijken ook nog eens op echte behoeften, maar zijn het niet. Bijvoorbeeld porno als surrogaat voor liefde en intimiteit. De grote vraag is nu: hoe kom je van die lege behoeften af?

Stoppen met zinloze behoeften

Het is namelijk enorm moeilijk om van een behoefte af te komen. Ja, er zijn methodes om bijvoorbeeld een tijd zonder je mobiele telefoon te leven. Filters in te stellen. Afkickprogramma's te volgen. Maar gek genoeg is het soms helemaal niet de beste strategie om van een behoefte af te komen maar juist om een andere behoefte te vervullen! Dat zit zo:

We hebben allemaal bepaalde behoeften
Wanneer een behoefte niet vervuld wordt, geeft dat negatieve emoties. Als een behoefte wel vervuld wordt, geeft dat (kort) positieve emoties
Als we een bepaalde diepe behoefte (zoals liefde of zingeeving) niet kunnen vervullen, krijgen we daardoor negatieve emoties zoals onrust
Zoals gezegd is de neiging bij onrust al snel om terug te grijpen op het krijgen van positieve emoties door het vervullen van platte behoeften zoals plezier of status
De oorzaak van die drang naar plat plezier is echter de afwezigheid van de dingen die er toe doen, zoals zingeving, liefde en geborgenheid
Dus door je te richten op het vervullen van die diepe behoeften, zorg je er indirect voor dat je minder drang hebt naar platte status en plezier

Volgens mij betekent dat je dus niet alleen moet proberen de zinloze behoeften uit te bannen (bijvoorbeeld stoppen met drugs of porno), maar juist ook moet focussen op het vervullen van de diepe zinvolle behoeften zoals liefde en zingeving! Een mooi voorbeeld om aan te tonen dat dat werkt, zijn de Amerikaanse soldaten die in de Vietnam-oorlog vochten. Zo'n 20% van de soldaten was verslaafd aan heroïne, een van de meest verslavende drugs, die een behoefte creeërt die je kunt vervullen door te gebruiken en waardoor je je dan op dat moment even lekker voelt. Normale afkickprogramma's waren er op gericht om de heroïne-behoefte weg te nemen. Dat had vaak slechts een tijdelijk effect: na verloop van tijd gingen veel mensen toch weer gebruiken. Bij de Amerikaanse soldaten werkte het echter anders: op het moment dat ze terugkwamen uit de oorlog en terug waren in hun gezin, waren hun diepere behoeften zoals liefde, rust en goedheid opeens weer vervuld, en bleken ze de heroïne opeens niet meer nodig te hebben. Zo'n 90% van de verslaafde soldaten stopten bijna van de ene op de andere dag, iets wat experts op dat moment niet voor mogelijk hadden gehouden!

Mogelijkheden en onmogelijkheden

Hierboven hebben we het voornamelijk gehad over of behoeften nuttig of juist onnuttig waren. Er speelt echter ook nog iets anders. Namelijk of het vervullen van bepaalde behoeften überhaupt wel mogelijk is! Als je bijvoorbeeld verlamd bent dan is de wens naar een gezond lichaam logisch, maar tegelijkertijd misschien ook niet realistisch (alhoewel de hoop er soms kan zijn!). Of als je een relatie en kinderen hebt, dan blijkt de behoefte aan orde en structuur in de praktijk niet altijd haalbaar: er gebeuren immers weleens onverwachte dingen, en je kinderen hebben zo hun eigen wensen en eigenaardigheden. En alhoewel de kracht van hoop niet valt te ontkennen, kan het soms zo zijn dat een leven voor teleurstelling het eigenlijk niet waard is om tevergeefs te hopen op iets wat niet gaat komen. Dit kan een proces van rouw zijn, waarin je afscheid neemt van een bepaalde manier van leven of van bepaalde hoop. Tegelijkertijd is het goed om geen bovenmatige focus te leggen op dat wat je moet missen, maar in plaats daarvan ook blij te zijn met wat je wel hebt, en de mooie dingen om je heen. En wellicht zijn er ook kleine elementen waarin je wel terechte hoop hebt, of zelf iets toe kan voegen aan het vervullen van je behoeften. Dan zou mijn advies zijn om daar op een gematigde manier mee om te gaan: acties in gang zetten waar nodig, maar tegelijkertijd ook tevreden te zijn met wat je al hebt.

Lees hier meer over hoe je kunt streven naar beter en tegelijkertijd tevreden kunt zijn

Dus

Mijn advies is dus als volgt. Ten eerste is het goed om je behoeften te inventariseren zodat je weet waar je je energie aan besteedt en waar je emoties vandaan komen. Probeer die behoeften terug te brengen tot één van de basisbehoften. Daarna is het dan belangrijk om onderscheid te maken tussen de diepere basisbehoeften zoals liefde, intimiteit en zingeving en de 'plattere' behoefen zoals status, succes en plezier. Vervolgens is de strategie tweeledig: stop als dat kan met de zinloze platte behoeften, maar besef tegelijkertijd dat die vaak een opvulling zijn omdat je een andere, diepere basisbehoefte mist. Zorg er dus vooral voor dat je probeert om invulling te geven aan die diepe behoeften zoals liefde, intimiteit en zingeving. Dat doe je door contact te zoeken met mensen om je heen, door iets goeds te doen, spiritualiteit te beoefenen en ook door het goede te zien in de dingen om je heen.

Hoe je precies een verandering in gang zet, daarover schrijf ik later meer.

Maar uiteraard zijn je behoeften en de invulling daarvan niet de enige 'knop' waaraan je kunt draaien om diep geluk en vrede te ervaren.

Lees meer in het definitieve stappenplan om gelukkiger te worden

Streven versus tevredenheid

2019-11-23T10:26:00+00:00

In het kort: Altijd maar bezig zijn met verandering en streven naar een 'gelukkiger leven' brengt het risico dat je niet meer kunt genieten van het nu en dat je moedeloos wordt als dingen niet lukken. Het lijkt dus ook verleidelijk om maar 'gewoon tevreden' te zijn en niks te willen, maar dat maakt ons stuurloos en brengt ons uiteindelijk vaak in vervelende situaties. Dus wat moeten we doen? Streven naar verandering of tevreden zijn? Het geheim is om ze beide te doen maar op een goede manier af te wisselen.

Veel van ons hebben wel bepaalde dromen, idealen of wensen. Sommige van die dromen en wensen zijn gericht op het bereiken van iets moois. En andere zijn gericht op het vermijden van bepaalde negatieve zaken.

In beide gevallen komen we al snel tot de conclusie dat onze huidige situatie niet is wat we willen. We willen immers anders, beter, meer, sneller, gelukkiger, mooier enzovoorts, en dat betekent dat er in onze huidige situatie nog iets ontbreekt. Dat we nog niet goed genoeg, snel genoeg, gelukkig genoeg en mooi genoeg zijn. Het risico daarbij is dat we al snel vervallen in negativiteit. Het nadenken over de huidige situatie en het nadenken over 'de weg vooruit' kan ons dan helemaal in beslag nemen, wat er voor zorgt dat we alle mooie dingen in het nu niet meer zien.

De tegenovergestelde reactie is dat we besluiten om niet meer bezig te zijn met het verleden of de toekomst. Maar dat we helemaal focussen op het mooie in het nu. Als dat lukt is dat voor dat moment wel fijn, maar het risico is dat we niet meer vooruitdenken, niet meer plannen en dat we de grip op ons leven kwijtraken. Daardoor kunnen we steeds meer in situaties terechtkomen die eigenlijk helemaal niet prettig zijn. Op den duur zal het ons dan niet meer lukken om te genieten van het nu en beseffen we in het slechtste geval opeens dat we onze negatieve emoties niet serieus hebben genomen en dat ons leven een chaos is.

De uitdaging van op een gezonde manier gelukkiger worden is dus ook de balans tussen beide. Dus enerzijds tevredenheid en geluk in het nu, en anderzijds je emoties serieus nemen en stapje voor stapje de negatieve situaties of onterechte gedachtenpatronen aanpakken. In eerste instantie lijkt dat een tegenstelling, maar dat hoeft het niet te zijn.

Op weg naar balans

Het geheim is volgens mij dat je tevredenheid en streven niet tegelijkertijd probeert te doen, maar ze op een gezonde manier afwisselt zodat ze beide tot hun recht komen.

Om dit te laten lukken is het ten eerste belangrijk dat je in je leven altijd naar je emoties luistert en ze niet wegduwt. Als je immers je emoties wegduwt, negeer je wat je hersenen je proberen te vertellen en dat is niet verstandig. Wat je echter niet altijd hoeft te doen is om bij elke emotie direct uitgebreid na te denken over die emotie. Bijvoorbeeld over hoe je de emotie precies zou omschrijven, of de emotie terecht of onterecht is, waar de emotie vandaan komt, enzovoorts. Dat zou een normaal leven onmogelijk maken, en heel veel energie kosten. Over het algemeen handel je dus gewoon naar je emoties en ga je er vanuit dat je gedachten en emoties het bij het juiste eind hebben.

Tegelijkertijd is het goed om op bepaalde tijden 'denkmomenten' in te lassen waarin je goed nadenkt over de gedachten en emoties die je hebt. Een stukje zelfreflectie, als het kan ook af en toe met anderen voor het krijgen van een fris en eerlijk perspectief. Hierin kan coaching ook een goede oplossing zijn. Op die denkmomenten houd je je bezig met het analyseren van je emoties en zorg je dat je daar de juiste acties bij bedenkt. Deze momenten kunnen intensief en emotioneel zijn. Maar ze zijn belangrijk, dus sla ze niet over. Besef ook dat het maar momenten zijn: je kiest ervoor om op specifieke momenten over je leven na te denken juist zodat het niet je hele leven beheerst. Schrijf de overwegingen en acties daarom op, en probeer ze daarna emotioneel gezien weer van je af te zetten. Je wilt namelijk niet de hele week blijven malen over je problemen, gedachten en emoties. Het feit dat je ze opschrijft helpt hierbij: het zorgt ervoor dat ze niet als open eindje in je hoofd blijven zitten, maar dat je ze wel vastlegt.

De acties die je bedacht hebt, moet je uiteraard daarna wel in gang zetten, maar dat betekent niet dat je er op dat moment dezelfde emoties bij hoeft te voelen. Probeer die acties namelijk vooral 'technisch' te benaderen, dus zonder je te verliezen in een grote emotionele gedachtenstroom als dat niet nodig is. Het diepe emotionele werk komt wel weer op de denkmomenten (zie boven). De acties voer je uit omdat je weet dat ze zinvol zijn, niet omdat je er op dat moment per sé iets bij hoeft te voelen. Soms heb je door het ontbreken van de emotionele lading juist meer ruimte in je hoofd om het actieplan nog wat concreter uit te werken. Daarbij helpt het om niet alleen maar doelen te stellen (want met alleen doelen kom je nergens) maar om je systeem, je leven, je gedachten zo aan te passen dat je steeds een klein stapje de juiste richting op gaat. Op die manier blijven de acties haalbaar en zorg je uiteindelijk voor grote veranderingen.

Als laatste is het goed om te zorgen dat je in je hoofd het risico verkleint om te gaan piekeren. Dat betekent dat je bij opkomende piekergedachten tegen jezelf zegt: "bedankt hoofd, lief van je dat je meedenkt, ik kom hier op de denkmomenten weer op terug!". Ook dan helpt het om je gedachten op te schrijven. Niet om er op dat moment dieper over na te denken, maar als snelle herinnering voor later en juist zodat je de gedachten voor dat moment van je af kunt zetten. Ze staan immers op papier, en je gaat er tijdens de denkmomenten weer mee verder.

Een ander hulpmiddel om niet te gaan piekeren is door met je gedachten minder in het verleden of de toekomst te zitten. Of zelfs om in het algemeen minder diep na te denken en minder een mening over dingen te hebben. Dit kan door oefeningen zoals mindfulness waarin je zonder te oordelen focust op het nu. Of door bijvoorbeeld actieve bezigheden waarmee je je op je zintuigen en op je lichaam concentreert in plaats van op je gedachten en problemen. Bij fysieke activiteiten zoals wandelen of fietsen hebben we het niet voor niks vaak over 'lekker even je hoofd leegmaken'. Ook helpt het om dingen te doen die je voldoening en waardering geven; die je verbinden met het goede. Dus ga de natuur in. Help anderen. Sport. Geniet van de zon en de mooie dingen. Probeer dicht bij God te zijn.

Wat ik zeker weet: ook jij hebt mensen om je heen die je kunt helpen en waar jouw ervaring, verhalen of kennis een verschil kunnen maken. Dus stap op mensen af, maak een praatje, vraag hoe het gaat, help ze waar dat kan. En lees dan hier hoe we misschien heel Nederland wat meer geluk, rust en vrede kunnen geven. Ook ik probeer mijn geluksverhaal zo veel mogelijk te delen in de hoop dat mensen er iets aan hebben. Onder andere door middel van deze website, maar ook door middel van mijn boek "Meer dan gelukkig".

Lees meer over het boek!

Het definitieve stappenplan om gelukkiger te worden

2019-11-22T10:26:00+00:00

In het kort: Wat kun je nu praktisch doen om het geluk wat vaker tegen te komen? Stap 1 is om je emoties toe te laten en te onderzoeken. Stap 2 is om uit te vinden of emoties terecht zijn. Stap 3 is vervolgens om onterechte emoties proberen weg te nemen. Stap 4 is om juist te luisteren naar terechte emoties en actie te ondernemen. Stap 5 is om je hoofd alleen te vullen met helpende gedachten en te stoppen met piekeren. Stap 6 is om je brein en lichaam gezond te houden.

In dit artikel delen we ons definitieve stappenplan dat je kunt volgen om gelukkig te worden! Deze stappen gaan nog wat verder dan het vorige artikel over wat je met emoties moet doen. In dat artikel lag de nadruk met name op het luisteren naar emoties en achterhalen welke emoties (en onderliggende gedachtenpatronen) terecht zijn. Hieronder wil ik 6 stappen noemen die je kunt ondernemen om gelukkiger te worden. In de toekomst zullen er per stap meer uitgebreide details verschijnen, en zullen we voorbeeldsituaties en checklists geven die helpen om dit stappenplan concreet te maken.

Ook dit stappenplan begint weer met onze emoties. Dat is niet zonder reden. Onze negatieve emoties zijn immers de reden dat we ons niet altijd gelukkig voelen. Nu zijn emoties (ook de negatieve) altijd goedbedoeld en vaak heel nuttig. Maar van de onterechte negatieve emoties willen we graag af. Ze helpen ons niet, en zorgen voor een onterecht ongelukkig gevoel.

1. Duw emoties niet weg

De eerste stap in het plan is om emoties niet weg te duwen. Alleen dan kun je de emoties goed onderzoeken en de dieperliggende oorzaak oplossen. Als je negatieve emoties immers bij voorbaat al vervelend vindt en altijd wegduwt, dan geef je jezelf niet de kans om diep geluk te vinden. Duw emoties dus niet weg maar bekijk ze met interesse en probeer te begrijpen waarom je hersenen die emoties genereren. Kies voor keuze 2.

2. Onderzoek of de emoties terecht zijn

De tweede stap is om te onderzoeken of de emoties terecht zijn. Zoals gezegd is daar meer over geschreven in het artikel over wat je met emoties moet doen. Pas als je weet of emoties terecht zijn, kun je de juiste actie nemen. Overigens: emoties zijn niet altijd alleen maar volledig terecht of volledig onterecht. Vaak bevatten emoties terechte elementen, maar zijn bijvoorbeeld overdreven intens of komen vaker terug dan zinvol is.

3. Pak onterechte emoties aan

Bij onterechte emoties moet je op zoek naar de veroorzakende gedachtenpatronen, zodat we die kunnen aanpakken. Zoals je in deze blog kunt lezen, zijn er daarbij drie mogelijkheden, die we per stuk willen beschrijven.

3.1 Aanpakken van vervelende herinneringen en trauma

Soms kunnen ze opeens opduiken: vervelende gedachten over dingen die in het verleden gebeurd zijn. Die gedachten kunnen in sommige gevallen helpend zijn om te voorkomen dat de vervelende situatie uit het verleden nog een keer gebeurt. Maar die gedachten kunnen onterecht zijn, variërend van 'een heel klein beetje overdreven' tot 'volledig uit proporties'. In de ergere varianten treden ook vaak sterke lichamelijke reacties op. We noemen de ergere variant van onvrijwillige negatieve herinneringen ook wel een trauma. Uiteraard zijn er ook allerlei tussenvarianten en zal niet iedereen zijn ervaring direct een 'trauma' willen noemen. Desalniettemin is het fijn om (kleine of grote) trauma's te herkennen zodat je er iets tegen kunt doen. Gelukkig zijn er allerhande behandelingen beschikbaar. Een bekende is EMDR, wat staat voor 'Eye Movement Desensitization and Reprocessing' en werkt door gelijktijdig herinneringen op te roepen uit het verleden én bezig te zijn met je zintuigen, bijvoorbeeld door met je ogen de vinger van de therapeut te volgen. Deze behandeing is in de basis zo eenvoudig dat vroeger niet werd geloofd dat het werkte. Maar inmiddels is bewezen dat de behandeling over het algemeen erg goed werkt en wordt de behandeling door veel erkende therapeuten en ziekenhuizen aangeboden. Zie voor meer informatie bijvoorbeeld emdr.nl.

3.2 Aanpakken van onjuiste mentale modellen

De eerste stap om iets met mentale modellen te kunnen is door ze te herkennen en te benoemen. Schrijf bijvoorbeeld eens op hoe jij denkt over de wereld en over jezelf. En bespreek zaken met anderen, wellicht ook juist mensen die helemaal anders in het leven staan dan jij. Wat betreft je wereldbeeld: stop met het lezen van nieuwsbronnen die alleen maar sensationeel nieuws en schokkende feiten brengen. Want die individuele voorbeeld zijn misschien wel waar, maar zeggen niks over hoe het eigenlijk met de wereld gaat. Hoe gaat het dan wel met de wereld? Enerzijds goed: er is steeds minder ziekte, kindersterfte, ondervoeding en absolute armoede. Ook is er over het algemeen geen moord en doodslag, maar juist liefde en zorgzaamheid. Aan de andere kant zijn er grote problemen zoals de klimaatvernietiging waar we vaak alleen maar van horen als het echt nieuws is: een orkaan, brand, een schokkende studie. Terwijl dit blijvend onze aandacht verdient tot het probleem opgelost is. Zo worden de belangrijke zaken in het nieuws vaak onderbelicht en laten we ons hoofd volstoppen met schokkende nieuwtjes die er eigenlijk niet toe doen. Lees voor achtergrond boeken zoals 'Feitenkennis' of bijvoorbeeld artikelen van platformen zoals 'De Correspondent'. In het algemeen: praat met mensen, lees, luister, doe nieuwe inzichten op en ga niet op voorhand uit van je eigen gelijk. Mocht je het nuttig vinden om jouw ideëen en mentale modellen eens door te lichten, dan kun je altijd contact met me opnemen.

Vaak herken je niet-kloppende mentale modellen pas achteraf. Op het moment zelf denk je dat jij helemaal gelijk hebt en dat het ook totaal niet nodig is om een andere mening te horen. Blijf dus altijd op zoek naar de waarheid, blijf vragen stellen, en wees bereid om je wereldbeeld bij te stellen als dat nodig is. Dat zorgt ervoor dat je oude niet-kloppende wereldbeelden bij kunt stellen én dat je in de toekomst minder kans loopt om een verwrongen mentaal model op te bouwen.

3.3 Aanpakken van niet-helpende behoeften

Als het gaat om onze behoeften dan is het eigenlijk simpel: probeer met je behoeften zo dicht mogelijk te blijven bij universele menselijke behoeften zoals liefde, goedheid, zingeving, gezondheid en intimiteit. Wees alert op behoeften die ons niet verder helpen: behoefte aan status, beter willen zijn dan anderen, korte termijn pleziertjes en verslavingen. Vaak zijn die 'nepbehoeften' zoals de drang naar status of verslavingen, allemaal heel goed te verklaren, maar dat betekent niet dat ze ons leven uiteindelijk verder helpen. Ook hier helpt het om simpelweg eens op te schrijven waar jouw behoeften liggen. Soms kom je daar snel genoeg achter als je opschrijft waar je je tijd in dit leven aan besteed. We doen immers alles met een reden. Op die manier kun je terug redeneren van je tijdsbesteding ('heel veel winkelen') naar behoeften zoals 'sociaal contact', 'waardering' of misschien 'een ziekelijke verslaving'. En vervolgens kun je je behoeften stap voor stap proberen te veranderen. Daarbij ligt het succes volgens mij in de combinatie van enerzijds het aanpakken van zinloze behoeften, maar anderzijds vooral ook het vervullen van de diepere behoeften zoals liefde, goedheid en zingeving. Je kunt daarover meer lezen in onderstaand artikel.

Hoe kunnen we het beste omgaan met onze behoeften

4. Onderneem actie bij terechte emoties

Je kunt er vanuit gaan dat een emotie terecht is als die gaat over een zinvolle behoefte, gebaseerd op correcte mentale modellen en niet gehinderd door een vorm van trauma. Bij terechte emoties wil je luisteren en doen wat de emoties je vertellen te doen. Meestal gaat het er dan om dat je zorg gaat dragen voor bepaalde (zinvolle, terechte) behoeften die je hebt. Je hebt bijvoorbeeld de terechte behoefte om gezond te zijn, en luistert dus naar je lichaam en hoofd als die aangeven dat er iets niet goed gaat. Dus in plaats van dat je stress wegzet als 'irritant', luister je naar je emoties, besef je dat je teveel van jezelf vraagt, en ga je de situatie aanpakken die de stress veroorzaakt. Het kan natuurlijk gebeuren dat je geen actie kunt ondernemen omdat je geen invloed hebt op de situatie. Kijk dan of je je invloed kunt vergroten zodat je nu of later wél actie kunt ondernemen. Als dat (nog) niet lukt, dan kun je het beste proberen voorlopig in de situatie te berusten.

5. Geef je aandacht aan de juiste dingen

Onze hersenen staan bijna nooit stil. Zelfs op de rustige momenten zijn er wel dingen waar we over piekeren, naar uitzien of over nadenken. Want ondanks dat we het tot nu toe voornamelijk hebben gehad over gedachten rondom een situatie die we waarnemen, hebben we wellicht net zo vaak gedachten over allerlei andere dingen. Bijvoorbeeld iets dat in het verleden gebeurd is en waar we vervelende herinneringen aan hebben. Of we malen over iets in de toekomst wat nog moet gebeuren of waar we tegenop zien. Dat gebeurt in het bijzonder als je hersenen vinden dat er nog 'open eindjes' zijn waar je over na moet denken, en waar een oplossing voor nodig is. Die komen dan steeds in je gedachten terug. Open eindjes kunnen onder andere ontstaan als je je negatieve emoties niet serieus neemt of ze wegduwt. Zoals we al eerder zagen is het wegduwen van negatieve emoties niet de beste manier om gelukkiger te worden, onder andere dus omdat ze als open eindjes toch wel weer terugkomen. Dat zie je bij de pijl in onderstaande afbeelding.

Soms zijn er ook positieve open eindjes (je ziet bijvoorbeeld uit naar een ontmoeting met je geliefde) en dan is het natuurlijk juist fijn om daar over na te denken. Maar voor negatieve emoties kan het best zijn dat we er in ons hoofd eigenlijk veel te veel aandacht aan besteden. Onze hersenen proberen ons te helpen door de situatie steeds in onze gedachten te laten komen. Dat is lief van je hersenen, maar niet altijd zinvol. Als de situatie bijvoorbeeld toch niet is op te lossen, het doel onbereikbaar is of als de situatie helemaal niet belangrijk genoeg is om continu over te piekeren. Probeer je gedachten dus alleen te vullen als dat ook zin heeft. Je kunt daarover meer lezen in onderstaand artikel.

Stoppen met malen en piekeren

6. Houd je lichaam en brein gezond

We hebben het tot nu toe vooral gehad over wat er allemaal in onze hersenen omgaat: emoties, gedachten, herinneringen, kennis enzovoorts. Maar het is goed om te beseffen dat alles wat er in onze hersenen gebeurt uiteindelijk ook wordt beïnvloedt door hoe gezond die hersenen zijn. En dat wat er in ons lichaam gebeurt een relatie heeft met hoe we ons voelen. Iedereen kent de voorbeelden wel. Als ons lichaam moe of gestresst is, dan kunnen we niet meer helder nadenken. Als we te veel alcohol drinken, lopen we hersenbeschadiging op. Als we hoofdpijn hebben, kunnen we minder hebben, enzovoorts. De tips voor een gezond lichaam en gezond brein zijn relatief eenvoudig. Ten eerste is het belangrijk om voldoende te slapen. Dat varieert per persoon, maar tussen de 7 en 8 uur slaap per dag is een goede richtlijn. Ten tweede is het belangrijk om voldoende te bewegen. Minstens een half uur per dag. Ten derde is het belangrijk om in het algemeen gezond te eten. Dus gevarieerd voedsel met genoeg groenten en fruit. Het voedingscentrum heeft hier meer adviezen over. Als vierde zijn er ook nog specifieke voedingsstoffen die nodig zijn als bouwstof voor de positieve stofjes in onze hersenen. Bijvoorbeeld hele donkere chocolade (>80% puur), bessen (voor de zogenaamde 'flavanoïden'), amandelen, vette vis en spinazie. Als laatste is het bijzonder goed om te knuffelen, met dieren of mensen. En probeer te lachen en te ontspannen!

Samen

Bij alles geldt: je hoeft dit niet alleen te doen! Praat er met anderen over en vraag hen je te helpen. Daar hebben ze zelf ook iets aan: hoe meer geluk en vrede jij ervaart, hoe meer je zelf ook weg kunt geven. En daar profiteren zij ook weer van.

Dus nu vol aan de slag?

Het is belangrijk om te beseffen dat verandering niet eenvoudig is. Misschien wil je wel allerlei dingen anders: een andere situatie, anders denken, anders reageren, je anders voelen. Vaak wil je veranderen omdat je op dit moment niet in een prettige situatie zit, en daar graag vanaf wil. Maar al dat nadenken over jezelf en je huidige situatie kan al snel vervallen in malen en negativiteit. Waarbij de nadruk komt te liggen op hoe 'slecht' je er op dit moment aan toe bent en je de 'weg vooruit' eigenlijk niet duidelijk ziet. En zelfs al heb je een plan, dan kost dat uitvoeren van dat plan vaak veel energie. Energie die je misschien nu al niet hebt.

Misschien vind je het daarom vooral frustrerend om na te denken over 'verbetering'. Wellicht vind je het makkelijker om je gewoon neer te leggen bij de huidige situatie en er simpelweg het beste van te maken. Proberen tevreden te zijn met je huidige leven en al die 'verbetering' gewoon laten voor wat het is. Dan zeg ik: ja, je kunt inderdaad het beste maar tevreden zijn met je leven. Maar tegelijkertijd kun je op een ontspannen manier zoeken naar verbetering. Dat klinkt tegenstrijdig, maar ik heb ervaren dat het kan. Wie het beheerst om zijn leven langzaam maar zeker in de juiste richting te sturen en tegelijkertijd tevreden is met het nu, heeft goud in handen. In het laatste artikel uit deze serie wil ik je graag uitleggen hoe je dat aan kunt pakken!

Hoe je kunt streven naar beter en tegelijkertijd tevreden kunt zijn

Wat te doen met emoties

2019-10-10T10:26:00+00:00

In het kort: Om goed met emoties om te gaan is het allereerst belangrijk om emoties niet weg te duwen, maar toe te laten en te onderzoeken. Vervolgens is de eerste vraag of de emotie terecht is of niet. Immers: terechte emotie wil je toestaan, maar van onterechte emotie wil je af. Om uit te vinden of een emotie terecht of onterecht is, zijn er primair vier dingen om te checken. Ten eerste (semi-)traumatische herinneringen. Ten tweede onterechte mentale modellen. Ten derde behoeften zijn die je niet helpen: bijvoorbeeld verslavingen. Als laatste is het goed om niet te vervallen in malen en piekeren als dat niet helpt.

In dit artikel gaan we in op hoe je het beste met emoties om kunt gaan. Emoties zijn echter enorm complex en iedereen zit anders in elkaar. Het is dus lastig om een kant-en-klaar advies te geven wat voor iedereen werkt. Maar hopelijk kun je sommige onderdelen toepassen op jezelf of op anderen. Daarbij besef ik dat het bijna nooit eenvoudig is om daadwerkelijk verandering in gang te zetten. Veranderen is moeilijk en verandering kost energie. Energie die je misschien nu niet hebt. Toch hoop ik dat we sommige problemen op kunnen lossen, onnodige negatieve emoties kunnen vermijden, en meer kunnen genieten van de mooie dingen die er zijn.

Wat we gezien hebben is dat emoties er zijn om je leven in 'de juiste richting' te sturen. Als je hersenen denken dat een situatie goed voor je is krijg je positieve emoties. En als je hersenen denken dat een situatie niet goed voor je is krijg je negatieve emoties. Het idee van je gedachten en emoties is dat ze je helpen om de juiste actie te nemen. Om zo te zorgen dat je positieve dingen wel bereikt en negatieve dingen juist niet bereikt, of beter nog: dat je negatieve dingen voorkomt.

Uiteraard doe je je emoties tekort als je alleen maar positieve emotie wilt voelen. Negatieve emoties zijn immers bijzonder waardevol in situaties dat er werkelijk gevaar dreigt. Angst kan levens redden. En ook bezorgdheid om bijvoorbeeld je partner en kinderen zijn niet raar: ze geven aan hoe veel je om ze geeft! Toch zijn er allerlei redenen die er voor kunnen zorgen dat je onterechte negatieve emoties hebt. Om daar goed mee om te gaan moet je negatieve emoties niet wegduwen of verbloemen maar de oorzaak van de emotie achterhalen en daar actie op ondernemen. Alleen op die manier kun je de negatieve emotie duurzaam wegnemen. In het schema is dat keuze 2.

Om te weten wat we concreet moeten doen om de negatieve emoties duurzaam op te lossen, moeten we eerst bepalen of een negatieve emotie terecht of onterecht is. Als de emotie immers terecht is, dan moeten we luisteren naar wat de emotie ons duidelijk maakt, en actie ondernemen. Maar als de emotie onterecht is, dan wil je zorgen dat die emotie verdwijnt of minder wordt. Onterechte negatieve emoties helpen je immers niet, en geven alleen maar onnodige onrust en negativiteit.

Om goed met onze emoties om te gaan, moeten we dus als eerste moeten we bepalen welke emoties terecht en welke onterecht zijn. En ten tweede willen we dan de juiste actie ondernemen. Bij terechte emotie willen we naar onze emotie luisteren en onze situatie aanpassen. En bij onterechte emoties willen we in onze gedachten iets aanpassen zodat we die onnodige negatieve emoties niet meer krijgen. In het onderstaande schema zijn dat de twee opties na keuze 2.

Overigens geldt dit schema niet alleen bij het opvolgen van negatieve emoties. Ook positieve emoties kunnen soms onterecht zijn. Bijvoorbeeld als je positieve emoties zoekt om er voor zorgen dat je negatieve emoties wegduwt (bijvoorbeeld hard werken of plat plezier). Of als ze je na het geluksmoment juist extra onrustig maken (denk bijvoorbeeld aan verslavingen). In die gevallen wil je dus ook je positieve emoties aanpakken en terugbrengen tot zinvolle proporties. Maar laten we bij het begin beginnen.

Gedachtenpatronen

Zoals we gezien hebben zijn emoties in zichzelf altijd goedbedoeld van je hersenen. Emoties zijn een logisch gevolg van je gedachtenpatronen, op basis van herinneringen, mentale modellen en behoeften. Als we dus willen kijken of een emotie terecht is, dan moeten we kijken of de gedachtenpatronen terecht zijn.

Laten we de onderdelen van gedachtenpatronen één voor één bekijken. Eerder zagen we al dat gedachtenpatronen onder te verdelen zijn in twee types. Ten eerste de 'directe associatie' op basis van herinneringen. En ten tweede de 'beredeneerde waardering' van wat je ziet, hoort, voelt en denkt op basis van je behoeften en mentale modellen.

Directe associatie

Laten we beginnen met het eerste type gedachtenpatronen. Dat is de 'directe associatie' op basis van herinneringen. Met deze directe associatie bedoel ik dat bepaalde specifieke herinneringen of gedachten een heel directe emotionele reactie kunnen opleveren. Zo'n associatie is goedbedoeld, want die negatieve emoties zijn immers bedoeld om te voorkomen dat de negatieve gebeurtenis nog eens optreedt. Maar als de gedachten of emoties onterecht of overdreven zijn, streven ze hun doel voorbij.

Hoe weet je nu of een associatie onterecht of overdreven is? Dat gebeurt als de associaties zorgen voor emoties en gevoelens die je verstandelijk eigenlijk niet meer kunt verklaren. De mate waarin associaties onterecht zijn, kan variëren van 'een heel klein beetje overdreven' tot 'volledig uit proporties'. In de ergere varianten treden ook vaak sterke lichamelijke reacties op. Soms leidt ook de wens om de (emotionele en fysieke) pijn niet te voelen tot gebruik van verdovende middelen of het zichzelf afsluiten van alle emotionele beleving. De heftige variant van onterechte directe associatie met iets uit het verleden wordt ook wel een trauma genoemd.

Waarderen van je huidige situatie

Het tweede type gedachtenpatronen gaat over het waarderen van een situatie aan de hand van onze behoeften. Op elk moment van de dag zijn we bewust of onbewust bezig met het waarderen van wat er om ons heen gebeurt. We doen dat zodat we actie kunnen ondernemen om ons leven de juiste richting op te sturen en weg te houden van gevaren. Daarbij bekijken we niet alleen wat er op een bepaald moment gebeurt, maar maken we ook voorspellingen over de toekomst. Als we bijvoorbeeld een rijdende auto zien, dan schatten we in of die auto ons netjes passert (dat is oké) of dat ie ons zal raken (dat is niet oké).

De hele cirkel van interpreteren, voorspellen, waarderen en een actie bedenken is iets wat we de hele dag door doen. Het waarderen van een situatie ('fijn' of juist 'niet fijn') gebeurt op basis van jouw behoeften. Als je hersenen zien dat een situatie er voor gaat zorgen dat jouw behoeften vervuld worden, dan is dat 'fijn'. Maar als je hersenen zien dat een situatie er juist niet voor gaat zorgen dat je behoeften vervuld worden, dan is dat 'niet fijn'. Uiteindelijk bepalen je behoeften dus (naast 'directe associaties', zie boven) hoe je op situaties reageert en hoe je je voelt.

Schematisch is dat in de afbeelding hieronder weergegeven als drie onderdelen. Onderin zien we onze behoeften. Daarboven onze 'mentale modellen'. Daarmee bedoel ik al onze kennis en ideeën over hoe dingen werken. Bijvoorbeeld kennis over 'wat is een auto' en 'hoelang duurt het voordat een bewegend ding mij raakt'. Maar ook dingen als 'wie ben ik', 'hoe werkt de wereld', 'waarom reageert de buurman altijd zo kortaf' en 'spinnen zijn eng'. Door je mentale modellen ben je in staat om in te schatten wat er gebeurt en wat er gáát gebeuren. Dat is het bovenste onderdeel: het waarderen van de huidige of toekomstige situatie aan de hand van je behoeften.

Maar hoe weet je nu of je mentale modellen en behoeften terecht zijn?

Wat betreft onze mentale modellen is het lastig om concreet te maken welke modellen precies niet kloppen. Mentale modellen over 'de wereld' komen vaak door het type nieuws dat we volgen en welke informatie we tot ons nemen. Mentale modellen over onszelf komen daarentegen vaak door opvoeding of je sociale omgeving. Veel mentale modellen zijn ten minste voor een deel correct. Maar er zijn ook gedachten die ons vaak juist niet helpen. Gedachten zoals 'alles wat ik doe moet nuttig zijn' of 'ik moet leuk zijn' of 'ik moet mijn energie en talenten op de meest efficiënte manier besteden'. De eerste stap om iets met mentale modellen te kunnen is door ze te herkennen en te benoemen. En vervolgens in het algemeen: doe aan zelfreflectie, praat met mensen, lees, luister, doe nieuwe inzichten op en ga niet op voorhand uit van je eigen gelijk. Dan zie je soms opeens vanzelf dat een gedachte niet terecht of niet zinvol is!

Lees hier meer over onze behoeften

Het stappenplan

Zoals we al eerder zagen zijn emoties een goedbedoeld signaal van je hersenen om je op te roepen tot actie over te gaan. Maar tegelijkertijd zagen we dat emoties niet altijd zinvol of terecht zijn. Soms zijn die emoties namelijk gebaseerd op onterechte gedachtenpatronen die er voor zorgen dat je emoties krijgt die onterecht of zinloos zijn. Over het algemeen treden die onterechte gedachten op bij een (vorm van) trauma, of als je mentale modellen of behoeften niet juist zijn. In die gevallen wil je niet naar je emoties luisteren.

Maar hoe ga je daar dan mee om? Wat ga je doen als je denkt dat een bepaalde emotie niet helemaal terecht of helpend is? En ook: wat ga je doen als die emotie juist wel terecht is? En wat kun je nog meer concreet doen om gelukkiger te worden? In het volgende artikel delen we een stappenplan die je voor jezelf kunt volgen om het geluk wat vaker tegen te komen!

Het definitieve stappenplan om gelukkiger te worden

Waar komen emoties vandaan

2019-10-04T10:26:00+00:00

In het kort: Emoties ontstaan in onze hersenen. Dat gebeurt vaak onbewust: onze gedachtenpatronen zorgen voor een bepaalde emotionele reactie zonder dat we daar invloed op hebben. Over het algemeen spelen er twee zaken een rol. Ten eerste de directe associatie met gebeurtenissen uit het verleden waar we destijds ook bepaalde emoties voelden. Dat kan variëren van een hele fijne herinnering tot een traumatische ervaring. Ten tweede worden emoties gegenereerd op basis van of onze hersenen denken of onze behoeften vervuld gaan worden. Dat zijn bijvoorbeeld behoeften zoals liefde en geborgenheid, maar kunnen ook onnodige behoeften zijn zoals een vervelende verslaving.

Om meer controle over geluk en ongeluk te krijgen, helpt het om te begrijpen waar geluk en ongeluk vandaan komen. Geluk definieerden we als ongestoorde positieve emotie. Maar geluk, oftewel dus ongestoorde positieve emotie, is niet vanzelfsprekend. We leven in een wereld waar we te maken hebben met stress, gevaar en verdriet. De kern van gelukkig zijn is hoe je met die negatieve emoties omgaat. Emoties in het algemeen zijn een manier van je hersenen om je leven in de juiste richting te sturen. Een belangrijke opmerking daarbij is dat je hersenen het niet altijd bij het juiste eind hebben. Daardoor zijn negatieve emoties niet altijd terecht en zinvol, maar soms ook onterecht of overdreven. De terechte, nuttige negatieve emoties wil je graag behouden (ook al zijn ze natuurlijk op het moment zelf niet leuk). Maar de onterechte, overdreven en zinloze negatieve emoties wil je aanpakken (ook al zijn ze goedbedoeld). De kunst is dus om negatieve emotie te herkennen en in te kunnen schatten of de emotie wel terecht is of juist niet terecht is. Maar om emoties beter in te kunnen schatten, moeten we eerst begrijpen waar emoties vandaan komen.

Zoals we zagen is emotie een reactie van je hersenen op wat je ziet, hoort, voelt of denkt. Je gedachten en emoties helpen je om de juiste actie te nemen. Om zo te zorgen dat je positieve dingen wel bereikt en negatieve dingen juist niet bereikt.

Wat er in de hersenen gebeurt is complex en lang niet altijd bewust. Onze hersenen zijn een groot netwerk van meer dan honderd miljard hersencellen en verbindingen die informatie opslaan en prikkels verwerken. Herinneringen, kennis, denkvermogen, of je positief of juist negatief naar dingen kijkt, en nog veel meer zit allemaal opgeslagen in die cellen en verbindingen. Binnenkomende prikkels verwerken we en resulteren in bewuste of onbewuste interpretaties en gedachten. Tegelijkertijd onstaat er emotie om die interpretaties en gedachten te kleuren.

Als ik het over 'gedachten' heb dan bedoel ik dus alles wat er in de hersenen gebeurt: alle signalen die door het hersennetwerk vliegen, alle interpretaties die je maakt, alle conclusies die worden getrokken.

Uiteraard heeft niet iedereen dezelfde gedachten en reageert niet iedereen hetzelfde op dingen. Dat komt omdat die honderd miljard hersencellen bij iedereen op een andere manier gestructureerd zijn. De verbindingen in jouw hersenen anders zijn anders dan die van je vrienden en ook anders dan die van je ouders of zelfs tweelingbroer of -zus. Gedachten lopen daarom bij iedereen anders. Bij de ene persoon leidt het zien van een vliegtuig tot enthousiasme en mooie herinneringen, terwijl datzelfde vliegtuig bij een ander juist leidt tot angst en een knoop in de maag. De hersenstructuur die bepaalt hoe gedachten worden gevormd, noem ik 'gedachtenpatronen'. Die gedachtenpatronen bepalen op welke manier signalen in jouw hersenen verwerkt worden. Ze bepalen dus welke gedachten je krijgt bij welke prikkels. En als gedachtenpatronen heel erg ingesleten raken, dan zul je bij bepaalde situaties altijd dezelfde gedachten krijgen en altijd op dezelfde manier reageren.

Je gedachtenpatronen zijn bij de geboorte al op een bepaalde manier gevormd, en worden daarna in de rest van je leven continu aangepast op basis van je ervaringen: dat wat je hoort, ziet, voelt, proeft, luistert, kijkt en leest. Om in je hoofd gedachtenpatronen te vormen over iets, is directe ervaring dus niet per sé nodig: je kunt er ook iets over lezen of over horen van anderen. Je hebt bijvoorbeeld een beeld bij een éénhoorn, en misschien zelfs wel een gevoel van vrolijkheid, terwijl je nog nooit daadwerkelijk een éénhoorn gezien hebt. Of je kunt een hekel hebben aan iets of iemand alleen al omdat mensen om je heen er op een negatieve manier over praten. Gedachtenpatronen kunnen zich dus vormen op basis van allerlei bronnen. Daarin zijn opvoeding, vrienden en school heel belangrijk. Maar ook andere informatie zoals boeken, artikelen, nieuws en films.

Je gedachtenpatronen zijn dus een groot netwerk van associaties. Als het gaat om de relatie tussen gedachtenpatronen en emotie, kun je je gedachtenpatronen onderverdelen in twee types.

De eerste soort van patronen is heel direct en gebaseerd op opgeslagen emotie uit het verleden. Als je een prikkel binnenkrijgt, zijn er heel directe associaties die bij wijze van spreken geen 'denkwerk' kosten. Je ziet weer iets en voelt er direct iets bij, omdat je in het verleden iets hebt meegemaakt waar je nu weer aan moet denken. Als een situatie door je hersenen wordt verwerkt, vormen zich dus heel direct gedachten en emotie, op basis van herinneringen.

De tweede soort is indirecter en heeft te maken met het analyseren van een situatie aan de hand van je behoeften. Daarbij gebruiken we complex denkwerk om situaties te interpreteren en voorspellingen te doen. We beoordelen de huidige en toekomstige voorspelde situaties vervolgens aan de hand van onze behoeftes. Een situatie is fijn als die situatie onze behoeften wel vervult. En een situatie is juist niet fijn als die onze behoeften niet vervult of zelfs tegenwerkt. Het interpreteren, voorspellen en beoordelen doen we op basis van wat ik 'mentale modellen' noem: bepaalde ideeën over hoe dingen eruitzien, hoe ze werken, wat belangrijk is, enzovoorts. Als je bijvoorbeeld gelooft dat vliegtuigen vaak neerstorten (mentaal model) en je wilt graag levend en gezond zijn (behoefte), dan is de wetenschap dat je overmorgen met het vliegtuig moet helemaal niet prettig (waarderen). Dat zorgt weer voor een onrustige of angstige emotie die er voor moet zorgen dat je afziet van je vliegreis.

Hier is nog veel meer over te zeggen, maar voor nu is het belangrijk om te beseffen dat al deze vlakken (herinneringen, mentale modellen en behoeften) meespelen in het genereren van positieve of negatieve emotie. En dat het op al die vlakken mogelijk is dat er een situatie ontstaat waarin je ten onrechte negatieve (of positieve) emoties maakt. Het kan bijvoorbeeld zijn dat je een traumatische gebeurtenis hebt meegemaakt (herinnering) wat er nu voor zorgt dat je heel heftig reageert op alles wat je aan die gebeurtenis herinnert. Of dat je het idee hebt dat alle mensen ongevoelig en egoïstisch zijn (mentaal model) waardoor je bang bent om jezelf te geven in vriendschappen en relaties. Of je wilt heel graag de controle over alles hebben (behoefte) waardoor je niet snel iets nieuws of geks durft te doen.

Om onterechte negatieve emoties weg te nemen, is het dus belangrijk om bij jezelf te zoeken waar de emotie vandaan komt en of er een herinnering, mentaal model of behoefte een rol speelt die onterecht of zinloos is. Het volgende artikel gaat dieper in op wat je concreet kunt doen als je negatieve emoties ervaart.

Wat te doen met emoties

Wat zijn emoties

2019-09-27T10:26:00+00:00

In het kort: Emoties zijn een signaal van onze hersenen en geven aan of onze hersenen denken dat een situatie goed voor ons is of juist niet. Ze sturen ook ons lichaam en maken ons bijvoorbeeld heel relaxed of juist heel gespannen. Positieve en negatieve emoties zijn allebei goedbedoeld van je hersenen. Soms schatten je hersenen een situatie echter niet goed in en genereren ze negatieve emoties terwijl dat niet nodig is. De oplossing voor dat probleem ligt niet in het wegduwen van de negatieve emoties (want dat werkt niet) maar in het begrijpen en aanpakken van de oorzaken van de negatieve emoties.

Bijna iedereen ervaart in zijn leven een veelzijdige variatie aan emoties. Van extatische blijdschap tot het diepste verdriet. Van brandende woede tot vredige rust. Van een brok in de keel tot trillende veronwaardiging. Je voelt ze als reactie op dingen die je meemaakt of die je denkt. Niet iedereen ervaart daarbij alle emoties op dezelfde manier, en niet iedereen vindt het even eenvoudig om zijn of haar emoties te omschrijven (bijvoorbeeld mensen met Alexithymie). Maar vaak herkennen we een emotie wel als we die zelf voelen of bij anderen zien. Emoties geven aan wat onze hersenen vinden van een bepaalde situatie. Het maakt daarbij meestal niet uit of die situatie op dat moment echt gebeurt of dat het een situatie is die eerder is gebeurd, of zelfs een fictieve situatie die je op dat moment bedenkt. We delen emoties vaak in over twee assen waarbij de ene as varieert van negatief tot positief en de andere as van rustig tot actief. Waarschijnlijk herken je veel emoties van onderstaande afbeelding wel. Je kunt hier meer lezen over soorten emoties.

Het is belangrijk om te beseffen dat emoties niet zomaar gedachten zijn. Gedachten gaan namelijk vaak over het beschrijven en begrijpen van alles wat er om je heen gebeurt. Maar emoties 'kleuren' je gedachten en beoordelen een situatie op basis van wat ze denken dat goed voor je is. Als je hersenen denken dat een situatie goed voor je is krijg je positieve emoties. En als je hersenen denken dat een situatie niet goed voor je is krijg je negatieve emoties. Die negatieve emoties zijn met opzet vervelend om de ernst van de situatie aan te geven. Vaak zijn emoties heel direct en zijn ze een reactie op wat je ziet, hoort, ruikt, voelt of denkt.

Als Sjors zich omdraait ziet hij een zwarte schaduw. Zijn hersenen twijfelen niet: dit is een beer. Hij heeft dit helaas al eerder meegemaakt, en weet ook wat de verschrikkelijke gevolgen kunnen zijn als een beer je aanvalt. Meteen voelt hij een golf van angst over zich heen stromen.

Emoties zijn er niet alleen maar om je 'een gevoel' te geven. Het idee is dat ze je ook activeren en aanzetten tot actie om je leven de goede kant op te sturen. Positieve emoties zijn er om de positieve dingen te stimuleren. Negatieve emoties zijn er om je weg te houden van de vervelende dingen. In een schema zouden we dat kunnen weergeven als een serie stappen waarbij links een situatie wordt waargenomen door onze zintuigen. Deze waarnemingen verwerken we in de hersenen, en we vormen gedachten over wat we zien, horen of voelen. Bij deze gedachten vormen we vervolgens emoties. Als we voor langere tijd positieve emoties ervaren, zonder dat die verstoord worden door negatieve emoties, dan ervaren we geluk.

Emoties zijn daarbij niet alleen beperkt tot je hoofd. Bij een emotie wordt ook je lichaam alvast voorbereid op de gewenste actie. Als je bijvoorbeeld een angstige emotie voelt, gaat je hartslag omhoog en spannen je spieren zich aan. Je maakt je klaar om te vechten of te vluchten. Maar bij een positieve emotie geven je hersenen aan dat het oké is wat er gebeurt, en zul je juist ontspannen. Het idee van je gedachten en emoties is dus juist dat ze je helpen om de juiste actie te nemen. Om zo te zorgen dat je positieve dingen wel bereikt en negatieve dingen juist niet bereikt, of beter nog: dat je negatieve dingen voorkomt.

Negatieve emoties zijn daarbij net zo waardevol als positieve emoties. Negatieve emoties zijn immers hard nodig in situaties waarin er daadwerkelijk gevaar dreigt. En omdat er in deze wereld zeker wel eens gevaar dreigt, zullen er in ons leven ook altijd momenten van negatieve emotie blijven. Het is dus in deze wereld onrealistisch om een perfect gelukkig leven zonder negatieve emoties te hebben. Maar dat geeft niet: als je leven de verkeerde kant op gaat dan is het juist fijn als je hersenen met negatieve emoties aangeven dat er iets mis is. Dat helpt je immers om het probleem serieus te nemen en actie te ondernemen. Door emoties werken je hoofd en lichaam dus samen om te zorgen dat je 'de juiste dingen' doet.

Sjors voelt zijn spieren al aanspannen voordat hij goed en wel beseft in welke situatie hij zich bevindt. Zijn hartslag gaat omhoog en de omgeving lijkt zich terug te trekken tot slechts hij en de beer overblijven. De tijd lijkt langzamer te gaan, geen detail en beweging ontgaan hem nog. Zijn lichaam is helemaal klaar om te vluchten of om zichzelf te verdedigen.

Emoties zijn een bijzonder zinvol hulpmiddel van je hersenen om je leven de juiste richting op te sturen. Natuurlijk is alles daarbij afhankelijk van wat je hersenen zien als 'de juiste richting' en hoe ze je omgeving en risico's inschatten. Dat gaat niet altijd goed: je kunt bepaalde patronen in je hersenen hebben die niet kloppen of overdreven zijn. Het kan bijvoorbeeld dat je iets ernstigs hebt meegemaakt. En dat je hersenen nu proberen te voorkomen dat je nog een keer zoiets meemaakt. Dat doen je hersenen dan door heel heftig te reageren op alles wat aan die situatie doet denken.

Opeens beseft Sjors dat de schaduw een gekke vorm heeft. Dit is geen beer maar de schaduw van takken. Bovendien is hij in Nederland. In zijn woonkamer op weg naar de keuken. Hier zijn geen beren. Waarom blijft hij elke keer zo enorm schrikkerig? Het is nu al meer dan 3 jaar geleden dat hij op vakantie aangevallen werd.

Verstandelijk weet je waarschijnlijk wel dat een beer in je huis zeer onwaarschijnlijk is. Maar toch zit er een patroon in je hersenen dat er voor zorgt dat je enorm reageert bij alles wat op een beer lijkt. Onterechte negatieve emoties zoals bij de beer zijn niet leuk en helpen je vaak niet. De manier om onterechte negatieve emoties aan te pakken is door de oorzaak ervan te begrijpen. Emoties komen namelijk niet zomaar willekeurig, maar je hersenen genereren ze omdat ze denken dat je er mee geholpen bent. De emotie zelf wegduwen werkt niet maar de laag onder je emoties aanpakken werkt wel.

Leer meer over waar jouw emoties vandaan komen

Als je dat begrijpt kunt je vervolgens bepalen wat je met je emoties moet doen en hoe je van onterechte negatieve emoties af kunt komen.

Kunnen we gelukkiger worden?

2019-09-20T10:26:00+00:00

Het antwoord op de vraag of je gelukkiger kunt worden is niet zo voor de hand liggend. Sommige mensen lijken immers wel altijd vrolijk en gelukkig, wat er ook gebeurt. Terwijl anderen wel een aangeboren aanleg lijken te hebben voor pessimisme, ongeluk en zelfs depressie. Als het soms dus wel lijkt alsof we een 'aangeboren geluksniveau' hebben, is het dan überhaupt wel mogelijk om gelukkiger te worden? Is gelukkig zijn te leren? Of hebben we het te doen met wat we bij onze geboorte meekregen? En spelen fijne of juist hele droevige omstandigheden ook nog een rol?

De onderzoekster Sonja Lyubomirsky heeft hier veel over geschreven. Haar antwoord is simpel: als we kijken naar de verschillen in geluksniveau tussen mensen, dan is 50% van de verschillen te verklaren door erfelijke factoren, oftewel genetische aanleg. Slechts 10% is afhankelijk van omstandigheden. En wel 40% van de verschillen in geluk zijn te verklaren door bewuste activiteiten van onszelf.

Belangrijk om te beseffen is dat dit om gemiddeldes gaat en dat het dus niet betekent dat jouw geluksniveau voor exact 10% te beïnvloeden is door omstandigheden en voor 40% door bewuste activiteiten. Het kan best zijn dat in jouw specifieke geval je een enorme verbetering kunt realiseren door iets te veranderen in je omstandigheden (bijvoorbeeld iets meer inkomen als je in enorme armoede leeft), terwijl dat bij de meeste mensen minder meespeelt (omdat zij het bijvoorbeeld toch wel goed hebben, en dan maakt een beetje meer of minder geld niet uit voor je geluksgevoel). Hoe komen we überhaupt bij die percentages van 50% aanleg, 10% omstandigheden en 40% bewuste activiteiten?

Laten we beginnen met de 50% aanleg. Voor het vinden van de mate waarin erfelijkheid een rol speelt, wordt bijna altijd gebruikgemaakt van tweelingen. Ééneiige tweelingen ontstaan uit de bevruchting van één eicel door één zaadcel, waarna de eicel zich splitst in twee identieke delen. Omdat eeneiige tweelingen uit dezelfde cel voortkomen, hebben ze dezelfde genen. Dit maakt ze bijzonder interessant voor onderzoek, omdat alle verschillen die we later bij de tweeling zien niet kunnen komen door genen (die zijn immers hetzelfe) maar door andere oorzaken zoals een verschillende omgeving, bepaalde activiteiten of gebeurtenissen die een persoon meemaakt. Andersom geldt hetzelfde: als er bij tweelingen in hun leven géén verschillen te zien zijn bij een bepaalde eigenschap die je normaliter bij andere mensen wél ziet, dan kunnen we concluderen dat die eigenschap juist niet door de omgeving en activiteiten wordt beïnvloed maar volledig is bepaald door genetische aanleg.

In het geval van geluk blijkt dat de situatie bij eeneiige tweelingen ergens in het midden ligt. Hun geluksniveau is meer gerelateerd dan bij andere willekeurige mensen (of zelfs dan bij twee-eiige tweelingen). Maar het is ook weer niet zo dat omstandigheden of bewuste acties helemáál geen invloed hebben. Al met al komt het er op neer dat gemiddeld ongeveer 50% van de verschillen in geluksniveau verklaard worden door genetische aanleg, en 50% door omstandigheden en activiteiten. Ook ander onderzoek ondersteunt dit.

Bij het beantwoorden van de vraag of we invloed hebben op ons geluksgevoel weten we nu dus dat de verschillen in geluksgevoel gemiddeld voor 50% komen door genetische aanleg. Maar wat is die andere 50% dan? En wat kunnen we daarmee? De verdeling die daar meestal gemaakt wordt is aan de ene kant 'omstandigheden' (leeftijd, geslacht, inkomen enzovoorts) en aan de andere kant 'bewuste activiteiten' (dingen doe je doet). Het meten van omstandigheden is vaak relatief eenvoudig: hoe oud is iemand, hoeveel verdient die persoon en is ze religieus of juist niet? Wat we vervolgens willen weten is: hoeveel invloed hebben die omstandigheden nou op iemands geluksgevoel?

Het meten van die invloed kan op twee manieren. Als je bijvoorbeeld wilt weten welke invloed inkomen heeft op het geluksniveau van mensen, dan heb je twee opties. De eerste optie is om de verschillen tussen grotere groepen mensen te meten. Zo kunnen we bijvoorbeeld zien dat mensen met een hoog inkomen iets gelukkiger zijn dan mensen met een laag inkomen. Ten tweede kunnen we meten hoe het geluksniveau van een individueel persoon verandert als hij van een laag inkomen naar een hoger inkomen gaat, of andersom. De uitkomsten van die beide manieren geven hetzelfde beeld. Ten eerste zijn de verschillen in geluksniveau tussen groepen mensen over het algemeen niet erg groot. Mensen met een hoger inkomen zijn bijvoorbeeld wel iets gelukkiger dan mensen met een lager inkomen, maar dat verschil is niet groot. Ten tweede heeft een loonsverhoging of loonsverlaging bij een individueel persoon wel een tijdelijk effect, maar na verloop van tijd keert het geluksniveau meestal weer terug naar de oude situatie. Dit effect wordt ook wel 'hedonistische adaptatie' genoemd en geldt ook bij zaken zoals een ernstige ziekte, het krijgen van een andere baan enzovoorts. En alhoewel sommige omstandigheden veel meer invloed hebben dan andere, en ook dit weer per persoon verschilt, kunnen verschillen in geluksniveau slechts voor 10% verklaard worden door omstandigheden.

Dat betekent dat de resterende 40% toegeschreven kan worden aan bewuste activiteiten: dat is de manier waarop jij omgaat met je aanleg en omstandigheden. Ook dit is onderzocht door mensen tijdens onderzoeken op te delen in twee groepen. De ene groep ging bewust een activiteit starten zoals het bijhouden van een dankbaarheidsdagboek. De andere groep deed niets. Het geluksniveau van de eerste groep nam tijdens het onderzoek significant toe, terwijl het geluksniveau van de laatste groep gelijk bleef. Ook hadden de activiteiten vaak een blijvend effect: het geluksniveau bleef ook een langere periode na het onderzoek nog hoger dan ervoor. Uiteraard varieerde het effect per activiteit behoorlijk, en is ook de ene activiteit veel geschikter voor de ene persoon dan voor de andere.

Het antwoord op de vraag "kun je gelukkiger worden" is dus bijna altijd "ja". Bewuste activiteiten kunnen een grote invloed hebben op je geluksniveau en het is het zeker waard om uit te zoeken of dit ook bij jou het geval is. Voor sommige mensen is het uiteraard moelijker om gelukkiger te worden omdat hun genen ze een sterke achterstand geven. En wellicht zitten ook de omstandigheden niet mee. Toch is het bijna voor alle mensen mogelijk om actief keuzes te maken in hun leven die er op de lange termijn voor zorgen dat ze meer vrede en diep geluk ervaren.

Lees hier hoe je gelukkiger kunt worden

Dat betekent overigens niet dat het altijd makkelijk is. En het is ook waarschijnlijk dat niet elke theorie of actie leuk is, of bij je past. Daarbij zul je perfect geluk nooit bereiken. Maar dat is logisch: we leven in een imperfecte wereld. Toch is het fijn om aan de slag te gaan en helpt elke stap die je kunt maken je weer een stukje verder. En elke stap die je maakt helpt niet alleen jou, maar waarschijnlijk ook de mensen om je heen en deze aarde. Zorg dat je in ieder geval kunt zeggen dat je het hebt geprobeerd!